اصطلاحات اچمی-گویش سدهی و خنجی

قسمت اول

- دُت ِ دُمبُل دُسِنـَه/Dote dombol dosena /کلمه ای که برای ترساندن بچه ها بکار میبردن –مثلا میگفتن " وِخَت که دُت دمبل دوسنه اُندِی.

- نه نه خَشَنی/ nana e khashani/ کلمه ای که برای ترساندن بچه ها بکار میبردن(همانند کلمه قبلی).

-دادا مِلاکِه/dada melake/برای ترساندن بچه ها برای نرفتن سر برکه بکار میرفته"مَچو که دادا مِلاکِه اتخو اَکـَشی"

- کـَرَپ کـُروپِه/karap koroope/کودکان گِل را به حالت توپ در میاوردند و بعد از خشک شدن به دیوار میکوبیدند و از صدای آن لذت میبردند,گِلی که حالت توپ در می آوردند را کرپ کروپه میگفتند

- بـِلـَلـَشک یا بـِلـَشک /belalash or belashk/ برق زدن یا براق بودن/این کلمه نزدیک بهsplash درانگلیسی میباشد.

- کـَچَک/ kachak/ پا (بیشتر برای حیوانات بکار میرود)

- پـِرسَه / peresaa/ خدمتکار زن و هم ریشه با پرستار

- کِدَک / kedak / کمین گاه برای شکار

- اِشپـِتَ / eshpeta/ پاشیدن مایعات (در کل معادلی در فارسی ندارد).

- کـَشـَه /kasha/ دره

- اِشکـَت/ eshkat/اشکفت

- اِشکونـَه /eshkona/ مادهای که برای ساخت تاوه بِرِزو بکار میروند و نزدیک به ساروج میباشد

- کـَچـِر/ kacher/ یا اِشکونَه

- چَدَر / chadar / ملافه

- نـَوگ /naogh / نی

- جووروو / juroo/ فصل درو کردن را گویند

- بَل /bal/خاک

- پـِریشک /perishk/ قطرات بزرگ باران را گویند

- نونـَک /noonak / کندوی عسل

- گـُوکرکو/goukerkoo/نوعی سبزی همانند اسفناج که در فصل بهار میروید

- اَوِشنَکه / aveshnake/گیاهی همانند آویشن کوهی که برای دل درد استفاده میشود


کلمات از کرامت الله عسکری
تدوین احسان عسکری/اچمستان

((چَنگِ دِل))

قطعه‌ای به گویش اوز

غُم اُتَ ،غُصٌّه اُتَ، دُعا بِکُو            دِلُت اُز یادِ خُدا جِدا مَکو 

Ghom ota, ghosa ota, doaa beko        delot oz yade khoda jeda mako 

دِل بِسُوخِه مَحفِلی اُز دِلبَره          نی بِسوخِه، یادِ خاکِستَر مَکو 

Del besokhe mahfeli oz delbare           ney besokhe yade khakestar mako 

با خُدا بَش دِگَه جَنگی مَکُو           آفَتِ غِیبَت گَهی جاری مَکو 

Ba khoda bash dega jangi mako               aafate ghaibat gahi jaari mako 

ذِکر حَقُّ نامِ حق مُشکِل گُشا          روزِ خوت بی یاد اُز دِلبَر مَکُو 

Zekre haq name haq moshkel gosha          rooze khot bi yad oz delbar mako 

بُغضُ کِینَه اُز خُو دَر بِکو         مَستی و پَستی دَرین هَستی مَکو 

Boghze kina oz kho dar beko                       masti o pasti dar ien hasti mako

عَینِ سَنگِش، چَنگ دِل بِزُو           دَر حُضُور حَقّ هِیچ ظُلمی مَکو 

Eine sangesh , change del bezo           dar hozoore haq hich zolmi mako 

هَمچو نِی دِل خالی مَکو          با زَبُونَت مَردُم آزاری مَکو 

Hamcho ney del khali mako               ba zaboonot mardom azaru mako         

یادالله بر لَبُت بِه روز و شُو          سَختگیری بَر یـَتیمی هُم مَکو 

Yade allah bar labot be rooz o shou          sakhtgiri bar yatimi hom mako 

از محمد یوسف اشگرف اوزی

تدوین احسان عسکری

چرا اچمی را پاس بداریم؟

همراه با پیشرفت جهان امروز و خوشبختانه جا نماندن قوم و اقلیم اچم از دنیای علم و تکنولوژی به دغدغه ای فکری می پردازم که مطمئنا شما هم به آن اندیشیده اید...
دغدغه ای به نام زبان مادری
با بیان چند سوال به بیان اهمیت موضوع آموزش زبان مادری به فرزندانمان می پردازم.
• چرا در همه ی دنیا و موزه های پر زرق و برق به دنبال نگهداری آثار به جای مانده از پیشینیان هستند؟
• چرا گروه های حرفه ای ویژه ای مامور کاوش در متون کتیبه های باستانی هستند؟
• چرا فرهنگستانهای زبان و ادب در کوشش برای پویایی زبان های مربوط به خود هستند؟
ما چه کرده ایم؟


آیا زبان مادری ما یادگار گذشتگان و نیاکان ما نیست ؟ آیا نباید تلاشمان در راه نگهداری آن باشد ؟
سوال اینجاست که هم اکنون چند درصد از مردم اقلیم اچم از هر کجایش که باشند به زبان اچمی سخن می گویند ؟ 10درصد ؟ 20 درصد ؟ 30 درصد و 100درصدیا کمتر ؟ دلیل این امر چیست ؟ دلیل اینکه زبان فارسی تهرانی یا بر حسب مکان سکونت عربی یا انگلیسی جایگزین گفتار اچمی شده چه می باشد ؟ مگر بیشتر ما اچمی ها بر این باور نیستیم که روزی پدر بزرگ ، مادر بزرگ و ... ما زبانشان زبان اچمی بوده است و بس ؟ پس چرا روزگار اینگونه پیش می رود ؟ چه دلیلی دارد که افراد به اصطلاح تحصیل کرده و فرهیخته ای که خودشان به اچمی سخن میگویند ، اکنون به فرزندان دلبندشان از همان بدو زبان آموزی فارسی و عربی و انگلیسی و.. یاد می دهند و از آموختن زبان اچمی باز می دارند و متاسفانه سخن گفتن به اچمی را "بی کلاسی" می دانند ؟ و یا حس میکنند مبادا کودکان انان در سخن راندن به زبان فارسی لهجه اچمی داشته باشند...
راستی کلاس چیست؟ از یاد بردن هویتمان؟  چرا هویت خود را با از یاد بردن زبانمان فراموش کنیم ؟ چرا آگاهانه یا ناآگاهانه تیشه بر ریشه زبانمان که از محدود ویژگیهای بر جا مانده تمدن کهنمان است می زنیم؟ براستی دلیل فراموشی تدریجی زبان مادریمان چیست ؟؟؟

• آیا دلیل آن فقط این است که ما مانند قومهای دیگر شبکه ای تلویزیونی یا رادیویی به زبان اچمی نداریم؟
• آیا دلیل آن تالیف و انتشار ضعیف کتب اچمی است ؟
• آیا دلیل آن عدم برگزاری همایش ها و کنفرانس های اچمی است ؟
کردها،لرها، تبری ها(طبری ها)،ترکها و... را نظر بگیرید .

• ببینید که نسبت به لباس و پوشش و زبانشان چه تعصب به جایی دارند .
• ببینید که برای خود شبکه های ماهواره ای دارند که تمام برنامه های آن به زبان خودشان است .
• ببینید که در دانشگاه ها و محافل گروهی به قومی بودن و زبان و لهجه اشان در تکلم فارسی هم افتخار کرده و به خود می بالند .
….....................… آیا بهتر نیست ما هم به خود آییم و کمی به فکر پاس داشت زبان مادریمان باشیم

*ماه لی لی بستکی

کَلیَه سُرِ kalya sore

 طرز تهیه کـَلیـَه سُرِ:

مواد مورد نیاز:


- مَهـِن مُتِ ، اَشُنَه یا حَشینـَه (درگویشهای مختلف)
- پیاز  
- نمک
- فلفل سیاه  
- زیره
- زرد چوبه


طریقه ساخت:


ابتدا  سر و شکم ماهی ها را برای اینکه کَلیه سُرِ بد مزه نشود جدا کرده و شسته سپس در ظرفی  سر دار ریخته، آب به آن اضافه میکنیم و مدت 2 الی 3 روز در آفتاب قرار میدهیم .....سپس آنرا بوسیله مخلوط کن برقی یا هنگام ریختن در صافی با دست نرم کرده و از صافی میگذرانیم تا شیره آن گرفته شود.(همانند تصاویر).

لازم به ذکر است که تفاله بجای مانده از ماهی کودی بسیارمفید برای کشاورزی است.


پوست پیازها را میگیریم و برای عدم سوزش چشم میتوان آنرا مدتی در آب قرار داد ،سپس پیازها را بصورت نگینی درآورده، ادویه ها را به آن اضاف میکنیم و مدت تقریبا 30 دقیقه در آفتاب قرار میدهیم.....

حال مخلوط پیاز را در شیشه یا ظرف پلاستیکی ریخته سپس آب ماهی را به آن اضاف میکنیم، در آنرا میبندیم...

به مدت دو روز در آفتاب قرار میدهیم و بطور منظم هر 3 یا 4 ساعت مخلوط  را هم میزنیم....برای اینکه بدانیم کـَلیَه سُرِ خوب افتاده یا نه باید بعد از دو روز ظرف را نگاه کنیم اگر پیازها تهنشین شده خوب افتاده و مزه خوبی دارد و اگر تهنشین نشده نه اینکه بد باشد آنقدرخوب نیافتاده.....
از روز سوم به بعد در یخچال نگهداری میکنیم.
البته در قدیم بعلت نبود یخچال کـَلیَه سُرِ را در ظرفی مخصوص بنام دُسِنَه dosena (خمره ای سفالی و کوچک با ظرفیت حداکثر 2 یا 3 لیتر)ریخته و در محل خنکی نگهداری میکردند.

این غذا واکسن گواتر، با تخم مرغ و نانهای محلی جنوب و همچنین برای خوشمزه تر شدن ،روغن حیوانی یا کره را داغ کرده و روی کـَلیَه سُرِ که در کاسه ریخته شده میریزند و صرف میشود.


نوش جان...

برای دیدن تصاویر به خواندن مطالب دیگر بروید...

یادآوری

دگرگون شدن شرایط زندگی و در پی آن تغییر شکل کسب رزق و روزی از جمله عواملی است که موجب زدوده شدن یادها از خاطرها و پیوستنشان به خاطره هایی از دیرگاه می شود...متاسفانه نابودی خرده فرهنگها و یا تغییرات ناگهانی  رنگ و روی آنان در وجهه های مختلف زندگی بیشتر از این روست..

اگر اندکی چشم باز کنیم ،می بینیم که اقلیم اچم در سالیانی نه چندان دور اقتصادش وابسته به کشاورزی و دامپروری بوده است...اما اکنون با توجه به نافرجامی این دو راه معیشت شاهد نابودی بسیاری از اصطلاحات این دو پیشه و جایگزینی کلمات فارسی معیار هستیم..مطمئنم همگی ما بر این باور هستیم که حداقل حفظ متل ها.ضرب المثل ها .چیستانها و حتا حفظ نام اسباب و وسایل مربوط می تواند غنای فرهنگی و زبانی ما را نشان دهد...فقط به این چند مورد توجه کنید و خودتان قضاوت نمایید:

-وَ نَکَرِدو جیرِن نابیت:va nakaredo jiren nabit..با نکاشتن نمی توان برداشت کرد...

-وَگَـَه شه باد آده تا پسین دستُت بِگریت.va gah sha bad ad eta pasin dastot begerit...

-تا اسپ نزنش دَست اس نابیسیتta asop nazenesh daste as nabisid......
,و........

کاش بشود  به امید تلاشی بیشتر دست یاری به یکدیگر دهیم و از نابودی بیش از این زبانمان پیشگیری نماییم...

آغازی دیگر

ضمن تبریک  عید سعید قربان ، امروز اچمستان دری دیگر برای ما می گشاید که امیدواریم با همراهی هم بتوانیم برای سرزمین اجدادی خود قدمی برداشته، برای حفظ این آثار و زبان و فرهنگ سرزمین اچم تلاشی بیش از پیش به کار گیریم.

هدف اصلی اچمستان همانطور که در فیسبوک نیز اعلام کرده ایم ایجاد همدلی ، همبستگی و زنده نگاه داشتن این فرهنگ اجدادی و تبادل نظر و به اشتراک گذاشتن هرگونه مطلب یا موضوعی که مرتبط با اقلیم اچم باشد است.

از دوستان تقاضا داریم ما را در این راه با نکته نظرات و مطالب و هرگونه موضوعی که مرتبط با فرهنگ و اقلیم اچم باشد یاری نموده و از طریق ایمیل (achomestan@hotmail.com)با ما در ارتباط باشند.
قابل به ذکر است، اچمستان قابلیت نمایش از طریق همراه(موبایل) برای سهولت مخاطبین را نیر داراست.

*ضمنا جا دارد در این مقطع از دوستانی که همیشه یار و همدم اچمستان در دنیای فیس بوک بوده اند سپاسگزاری و قدردانی نماییم، آقایان دکتر قدرت الله نورسته(دکتر خنجی) ، محمد بارکار و سرکار خانم ماه لی لی بستکی که همیشه اچمستان مدیون ایشان میباشد وامید داریم که در ادامه راه نیز ما را همراه باشند...

و در سرآغاز...
آوای دلنشین دکتر خنجی عزیز گرمای دوباره در رگ و پیمان جاری می سازد...
و شعری که برکت کـُنار سده را بر سرمان می گسترد....